Mijn eerste herinnering aan Servië is een protestmars. In januari 2019 liep ik door Belgrado terwijl duizenden mensen door de stad trokken. Ik kende de politieke achtergrond nauwelijks. Het was vooral een onverwachte kennismaking met het land: een hoofdstad waarin mensen zichtbaar hun onvrede uitten.
Zeven jaar later zag ik in Novi Sad opnieuw de sporen van protest. Ditmaal was er geen mars. Op een van de pijlers van een brug over de Donau stond een rode hand. Zonder toelichting, maar voor Serviërs nauwelijks voor meerdere uitleg vatbaar.
De rode hand verwijst naar de zestien mensen die omkwamen nadat op 1 november 2024 de luifel van het treinstation van Novi Sad instortte. De boodschap aan bestuurders en andere verantwoordelijken luidt: jullie handen zijn bebloed.
Het teken werd het symbool van een protestbeweging die begon met rouw en vragen over een bouwkundige ramp, maar al snel ging over corruptie, transparantie en het functioneren van de Servische staat.
Mijn eerste herinnering aan Servië: de protesten van 2019
De demonstratie die ik in januari 2019 in Belgrado tegenkwam, maakte deel uit van 1 od 5 miliona: *1 van de 5 miljoen*. In die periode liepen iedere zaterdag duizenden mensen door de hoofdstad. De beweging verspreidde zich later naar andere Servische steden.
De directe aanleiding was de mishandeling van oppositiepoliticus Borko Stefanović in november 2018. Hij werd voorafgaand aan een politieke bijeenkomst in Kruševac aangevallen door gemaskerde mannen. De eerste protesten droegen daarom de leus Stop krvavim košuljama: *stop de bebloede overhemden*.
Niet lang daarna werd het huis van onderzoeksjournalist Milan Jovanović in brand gestoken. De protesten gingen daardoor steeds nadrukkelijker over politiek geweld, persvrijheid en de positie van de oppositie. Deelnemers eisten vrije media en verkiezingsvoorwaarden die volgens hen niet in het voordeel van president Aleksandar Vučić en zijn Servische Progressieve Partij waren ingericht.
De naam *1 van de 5 miljoen* was een reactie op Vučić. Hij had gezegd geen eisen te zullen inwilligen, zelfs niet als vijf miljoen mensen de straat op zouden gaan. Demonstranten namen zijn woorden over en maakten er hun geuzennaam van.
Op 5 januari vond de vijfde opeenvolgende zaterdagmars plaats. Twee weken later liepen volgens Reuters meer dan tienduizend mensen door Belgrado. Omdat ik de exacte datum niet meer weet, kan ik niet vaststellen bij welke mars ik stond.
Ik wil die herinnering achteraf niet groter maken dan zij was. Ik was geen deelnemer en begreep toen niet volledig waar de demonstratie over ging. Toch is het beeld blijven hangen. Mijn eerste kennismaking met Servië was niet een monument of restaurant, maar een samenleving die op straat discussieerde over macht en vrijheid.
Van het bebloede overhemd naar de rode hand
De demonstraties van 2019 en de protesten na de stationsramp zijn niet dezelfde beweging. De aanleiding, organisatie en concrete eisen verschilden.
De symboliek vertoont wel een opvallende overeenkomst. In 2019 stond een bebloed overhemd voor politiek geweld. Vanaf 2024 verbeeldde de rode hand de vermeende verantwoordelijkheid voor zestien doden. In beide gevallen leidde een concreet incident tot een bredere discussie over instituties, mediavrijheid en de concentratie van politieke macht.
Daardoor voelde de rode hand voor mij niet als een losstaand teken. Tussen de protestmars in Belgrado en de rode afdruk op een brugpijler in Novi Sad liggen zeven jaar. Een deel van de onderliggende onvrede is herkenbaar gebleven.
Wat gebeurde er bij het treinstation van Novi Sad?
Op 1 november 2024 om 11.52 uur stortte de betonnen luifel boven de hoofdingang van het treinstation in. Niet het volledige station bezweek, zoals soms wordt geschreven, maar de zware constructie aan de voorzijde.
Mensen die onder de luifel zaten of stonden, werden bedolven. Uiteindelijk overleden zestien slachtoffers aan de gevolgen van de instorting, onder wie kinderen.
De ramp kreeg extra gewicht doordat het stationsgebouw kort daarvoor was gerenoveerd en weer in gebruik was genomen. Vrijwel direct ontstonden vragen over de verbouwing, vergunningen, het bouwtoezicht en de politieke verantwoordelijkheid.
In september 2025 werden dertien mensen aangeklaagd, onder wie voormalig minister van Bouw, Transport en Infrastructuur Goran Vesić. Volgens Reuters gingen de aanklachten onder meer over veiligheidsvoorschriften, onderhoud en het gebruik van het gebouw terwijl werkzaamheden nog niet volledig waren afgerond. Een aanklacht is nog geen veroordeling.
Voor veel Serviërs was de instorting meer dan een bouwkundige fout. Demonstranten zagen de ramp als mogelijk gevolg van een systeem waarin politieke relaties, ondoorzichtige aanbestedingen en gebrekkig toezicht de publieke veiligheid ondermijnen. De regering en president Vučić hebben de bredere beschuldigingen van corruptie en politieke verantwoordelijkheid tegengesproken.
Corruptie als directe oorzaak van de instorting is niet definitief door een rechter vastgesteld. Het diepe wantrouwen waardoor die beschuldiging zo breed werd gedragen, staat wel vast.
Wat betekent de rode hand?
De rode hand staat voor de leus Krvave su vam ruke: *jullie handen zijn bebloed*. Ook de woordvolgorde Ruke su vam krvave komt voor.
Na de ramp verschenen handafdrukken op straten, universiteiten, overheidsgebouwen en spandoeken. Het teken was eenvoudig aan te brengen en zonder lange politieke tekst te begrijpen. Het verbond rouw aan een directe beschuldiging.
In Novi Sad bleef het symbool achter in het straatbeeld. Juist op een gewone brugpijler valt op hoe de politieke crisis onderdeel van de stad is geworden. Je hoeft geen demonstratie bij te wonen om de nasleep ervan te zien.
Hoe de protesten zich over Servië verspreidden
De eerste bijeenkomsten draaiden om de slachtoffers en de vraag wie verantwoordelijk was. Daarna namen studenten een centrale rol op zich. Ze bezetten universiteitsgebouwen, organiseerden blokkades en hielden stille herdenkingen. Nadat het zestiende slachtoffer was overleden, duurden die stiltes zestien minuten.
De eisen waren concreet. Studenten wilden volledige openbaarmaking van documenten over de renovatie, een onafhankelijk onderzoek, vervolging van verantwoordelijken en onderzoek naar geweld tegen demonstranten. Later kwam daar de roep om vervroegde verkiezingen bij.
De beweging verspreidde zich vanuit Novi Sad naar Belgrado en tientallen andere plaatsen. Studenten liepen en fietsten lange afstanden naar demonstraties. Boeren, docenten, advocaten, acteurs en andere beroepsgroepen sloten zich op verschillende momenten aan.
Op 1 februari 2025 werden drie bruggen over de Donau in Novi Sad geblokkeerd. In maart volgde in Belgrado een van de grootste demonstraties uit de recente Servische geschiedenis.
De protesten hadden politieke gevolgen. Premier Miloš Vučević kondigde op 28 januari 2025 zijn vertrek aan. Het parlement aanvaardde zijn ontslag in maart. Ook de burgemeester van Novi Sad trad af. Voor de demonstranten ging de kwestie echter niet alleen over individuele bestuurders, maar over het functioneren van bestuur, rechtspraak en toezicht.
Een jaar na de ramp kwamen opnieuw tienduizenden mensen naar Novi Sad. Ook in juni 2026 vond er nog een grote, door studenten geleide demonstratie plaats. De omvang en de eisen veranderden, maar de beweging verdween niet.
Een gewone stad met politieke littekens
Wie Novi Sad bezoekt, komt niet terecht in een stad die voortdurend door demonstraties wordt beheerst. Terrassen zijn open, mensen wandelen langs de Donau en het centrum functioneert zoals je van een rustige studentenstad verwacht.
Ook tijdens mijn bezoek in juli 2026 merkte ik in het dagelijks leven weinig van de onrust. Juist daarom vielen de rode handen op. Ze verwezen naar een conflict dat niet voortdurend zichtbaar was, maar nog altijd onder de oppervlakte aanwezig bleef.
Er waren opvallend veel journalisten in de stad. Ik heb niet gevraagd waarvoor zij aanwezig waren en kan hun aanwezigheid daarom niet rechtstreeks aan een bepaalde demonstratie verbinden. Wel past het beeld bij een periode waarin de positie van de Servische pers onder druk stond.
Internationale mediaorganisaties waarschuwden in april 2026 voor fysiek geweld, online intimidatie en bedreigingen tegen journalisten. Volgens Associated Press waren in 2026 op dat moment al meer dan honderd incidenten gemeld.
Vrijheid van meningsuiting gaat niet alleen over de mogelijkheid een leus op een muur te zetten. Ze hangt ook af van de ruimte voor journalisten om verslag te doen en voor burgers om machthebbers ter verantwoording te roepen.
Pionirski Park: hekken in het politieke centrum
In Belgrado werd de beperkte ruimte voor protest tastbaar bij Pionirski Park. Het park ligt tegenover het presidentiële gebouw en vlak bij het parlement. Daarmee bevindt het zich midden in het politieke centrum.
Ik zou het bij gebrek aan een precieze Nederlandse vergelijking het Malieveld van Servië noemen. Niet omdat beide terreinen formeel dezelfde functie hebben, maar omdat een open plek naast de nationale macht vanzelf betekenis krijgt wanneer burgers willen demonstreren.
In maart 2025 verschenen er tenten van een groep die zichzelf presenteerde als studenten die weer onderwijs wilden volgen en tegen de universiteitsblokkades was. Tegenstanders noemden het kamp spottend Đacilend. De bewoners ontkenden dat zij namens de regerende Servische Progressieve Partij handelden. Critici en onafhankelijke media beschouwden het kamp juist als georganiseerd of ondersteund vanuit kringen rond de regering.
Tijdens mijn bezoek in juli 2026 stond een deel van het terrein achter dubbele hekken. Achter de afrastering waren nog tenten zichtbaar. Er stonden ook enkele forsgebouwde mannen. Toen ik bij het hek bleef staan, had ik het gevoel dat ik in de gaten werd gehouden.
Of het kamp bewust moest voorkomen dat anderen op deze plek konden demonstreren, valt niet vast te stellen. Het gevolg was wel duidelijk: een strategisch gelegen stuk openbare ruimte bleef niet vrij toegankelijk.
Voor iemand uit Nederland voelt het vreemd om voor zulke hekken te staan. Niet omdat er op dat moment iets gebeurde, maar omdat de inrichting liet zien dat het gebruik van publieke ruimte niet voor iedereen even vanzelfsprekend was.
Het Europees Parlement omschreef Đacilend in oktober 2025 als een illegaal kampement en uitte zorgen over intimidatie en geweld rond tegendemonstraties. In maart 2026 stonden volgens KoSSev/N1 nog altijd hekken en tenten in delen van het park. Mijn waarneming vier maanden later sloot daarbij aan.
Formele vrijheid en de dagelijkse praktijk
Servië kent grondwettelijke rechten op vrije meningsuiting, vergadering en demonstratie. Er zijn bovendien grote protesten gehouden, soms met honderdduizenden deelnemers. Het zou daarom onjuist zijn om te stellen dat protesteren in Servië onmogelijk is.
De discussie gaat vooral over de praktische ruimte die burgers krijgen. Kunnen zij zonder intimidatie deelnemen? Kunnen journalisten veilig verslag doen? Wordt geweld onafhankelijk onderzocht? En gelden voor regeringsgezinde en regeringskritische groepen dezelfde regels?
Reporters Without Borders registreerde in het eerste jaar na de stationsramp ten minste 89 fysieke aanvallen op mediaprofessionals tijdens de protestperiode. De Servische autoriteiten zeggen geweld tegen journalisten af te keuren en wijzen op maatregelen voor hun bescherming. Het aantal incidenten laat tegelijk zien dat formele rechten en dagelijkse praktijk niet altijd samenvallen.
Niet ieder hek is bewijs van onderdrukking en niet iedere demonstrant spreekt namens heel Servië. Maar alleen verwijzen naar grondwettelijke rechten is onvoldoende wanneer burgers en journalisten melden dat zij onder druk worden gezet.
Wat je als reiziger hiervan merkt
De rode handen en protesten hoeven een bezoek aan Novi Sad of Belgrado niet te beheersen. Het dagelijks leven gaat meestal gewoon door.
De achtergrond helpt wel om beide steden beter te begrijpen. Een rode hand is niet zomaar graffiti. De hekken rond Pionirski Park zijn niet alleen een tijdelijke aantasting van het stadsbeeld. Beide verwijzen naar een discussie over verantwoordelijkheid, publieke ruimte en de grenzen van tegenspraak.
Wie politieke symbolen of protestlocaties fotografeert, kan het beste terughoudend zijn. Fotografeer het straatbeeld gerust, maar breng demonstranten, kampbewoners of omstanders niet zonder toestemming herkenbaar in beeld. Politieke betrokkenheid kan voor inwoners grotere gevolgen hebben dan voor een bezoeker die na een paar dagen weer vertrekt.
Conclusie: van een mars naar een hek
In januari 2019 zag ik mensen door Belgrado lopen. In juli 2026 stond ik in dezelfde stad voor een dubbel hek. Tussen die beelden loopt geen rechte politieke lijn, maar samen hebben ze mijn beeld van Servië gevormd.
De rode hand in Novi Sad bleef mij bij omdat het teken zo direct is. Eén afdruk op een betonnen pijler brengt een ingewikkeld verhaal terug tot een eenvoudige boodschap: iemand moet verantwoordelijkheid dragen.
Bij Pionirski Park waren het juist de hekken die spraken. Achter de dubbele afrastering stonden tenten en enkele mannen. Buiten het terrein ging Belgrado gewoon verder.
Politieke spanning hoeft niet overal zichtbaar te zijn om werkelijk te bestaan. Je kunt koffie drinken, langs de rivier wandelen en nauwelijks iets van de protesten merken. Een paar straten verderop zie je hoe openbare ruimte deel is geworden van een politieke confrontatie.
Vrijheid van meningsuiting en het recht om te protesteren voelen in Nederland vaak vanzelfsprekend. In Servië wordt zichtbaar hoe afhankelijk zulke rechten zijn van instituties, handhaving en de bereidheid van een overheid om tegenspraak te verdragen.
Dat speelt niet aan de andere kant van de wereld. Belgrado ligt op ongeveer twee uur vliegen van Nederland.
Wil jij Belgrado of Novi Sad bezoeken? Ik maak een reisplan op maat op basis van jouw wensen, tijd en budget.
Veelgestelde vragen
Wat betekent de rode hand in Novi Sad?
De rode hand verwijst naar de zestien slachtoffers van de ingestorte stationsluifel. De leus Krvave su vam ruke betekent jullie handen zijn bebloed. Daarmee spreken demonstranten bestuurders en andere betrokkenen aan op vermeende corruptie, nalatigheid en een gebrek aan transparantie.
Wanneer stortte de stationsluifel van Novi Sad in?
De betonnen luifel boven de hoofdingang stortte op 1 november 2024 in. Niet het volledige stationsgebouw bezweek. Uiteindelijk overleden zestien mensen.
Waar gingen de protesten van januari 2019 over?
De beweging 1 van de 5 miljoen ontstond na geweld tegen oppositiepoliticus Borko Stefanović. Deelnemers demonstreerden vervolgens breder tegen politiek geweld en voor persvrijheid, eerlijke verkiezingsvoorwaarden en meer ruimte voor oppositie.
Wat is Đacilend in Belgrado?
Đacilend is de spottende naam voor het tentenkamp dat in maart 2025 in Pionirski Park ontstond. De bewoners zeiden tegen universiteitsblokkades te zijn. Tegenstanders beschouwden het als een regeringsgezind kamp. De deelnemers ontkenden politieke aansturing.
